Malta to miejsce, które na mapie wygląda jak maleńka kropka na środku Morza Śródziemnego, ale w rzeczywistości to potężna dawka historii, słońca i krajobrazów, które zwalają z nóg. Często nazywana „muzeum pod gołym niebem”, oferuje znacznie więcej niż tylko plażowanie. Choć sąsiaduje z Sycylią i Afryką Północną, ma swój unikalny, brytyjsko-śródziemnomorski charakter.
Nasz przewodnik po Malcie przeprowadzi Cię przez nasz intensywny, ale sprawdzony plan, dzięki któremu wyciśniesz z Malty to, co najlepsze, nawet jeśli masz tylko długi weekend.
Niezbędne informacje o Malcie – Co musisz wiedzieć?
Malta to archipelag na Morzu Śródziemnym, składający się z kilku wysp, z czego trzy są zamieszkane:
- Malta – największa i najbardziej zurbanizowana, tu znajduje się stolica Valletta, lotnisko oraz większość atrakcji.
- Gozo – spokojniejsza, bardziej zielona, idealna dla osób szukających ciszy, natury i lokalnego klimatu.
- Comino – niemal bezludna, słynąca z Błękitnej Laguny (Blue Lagoon), jednego z najbardziej fotogenicznych miejsc w Europie.
Dzięki niewielkim odległościom przemieszczanie się między wyspami jest szybkie i proste.
Malta leży zaledwie 80 km na południe od Włoch, co sprawia, że jej położenie było przez wieki niezwykle strategiczne. Nic dziwnego, że wyspa przechodziła z rąk do rąk – od Fenicjan i Rzymian, przez Zakon Maltański, po Brytyjczyków. Każda z tych cywilizacji odcisnęła tu swoje piętno, tworząc mieszankę kultur, architektury i tradycji, która dziś czyni Maltę tak wyjątkową.
Do tego dochodzi klimat – słońce świeci tu ponad 300 dni w roku. Zimą temperatury rzadko spadają poniżej 15°C. To idealne miejsce, by uciec od polskiej szarugi, naładować baterie, cieszyć się spacerami w przyjemnym słońcu i odkrywać zabytki bez tłumów turystów. Malta zachwyca nie tylko historią, ale też pogodą, która sprzyja zarówno aktywnemu zwiedzaniu, jak i relaksowi nad morzem.
Transport na Malcie – jak najlepiej poruszać się po wyspie?
Naszym zdaniem samochód to najwygodniejszy sposób zwiedzania Malty. Choć wyspa jest niewielka, jej gęsta zabudowa, kręte drogi i pagórkowate ukształtowanie terenu sprawiają, że przejazdy potrafią zająć więcej czasu, niż wskazywałaby mapa. Dobrze dobrany środek transportu ma więc kluczowe znaczenie, zwłaszcza przy krótszym pobycie.
Wynajem auta – maksimum swobody
Wynajęcie samochodu daje pełną niezależność i elastyczność. Możesz zaplanować dzień dokładnie pod siebie, ominąć godziny szczytu i dotrzeć do najpopularniejszych miejsc o najlepszej porze.
Samochód ułatwia też eksplorację Gozo, gdzie komunikacja publiczna jest rzadsza. Wiele pięknych miejsc znajduje się z dala od głównych tras. W praktyce auto pozwala zobaczyć więcej w krótszym czasie, co ma ogromne znaczenie przy 3–5-dniowym wyjeździe.
Ruch lewostronny – ważna kwestia dla kierowców
Warto pamiętać, że na Malcie obowiązuje ruch lewostronny, będący spuścizną po czasach brytyjskich. Dla osób, które nie mają z nim doświadczenia, pierwsze godziny za kierownicą mogą być stresujące. Jeśli decydujesz się na auto, dobrze jest wtedy wybierać mniejsze samochody, unikać jazdy w godzinach szczytu i zachować szczególną ostrożność na rondach i skrzyżowaniach.
Komunikacja miejska – tanio, ale czasochłonnie
Maltańska komunikacja publiczna opiera się na autobusach sieci Tallinja, które teoretycznie docierają niemal w każdy zakątek wyspy. W praktyce bywają one przepełnione w sezonie, miewają opóźnienia. Zdarza się, że nie zatrzymują się na przystankach, gdy brakuje wolnych miejsc. Przy krótkim pobycie korzystanie wyłącznie z nich może oznaczać stratę cennego czasu.
Zamiast kupować droższe bilety jednorazowe u kierowcy, najlepiej zaopatrzyć się w kartę Explore lub kartę na 12 przejazdów, którą możesz dzielić z drugą osobą. Karty dostępne są na lotnisku (przyloty), w kioskach, na dworcu autobusowym w Valletcie oraz w wybranych sklepach. Więcej praktycznych informacji na temat rodzajów kart i ich aktualnych cenach znajdziesztutaj.
Hop-On Hop-Off – wygoda bez prowadzenia
Dla tych, którzy nie chcą prowadzić ani analizować rozkładów jazdy, dobrą opcją są autobusy Hop-On Hop-Off. Kursują one po stałych trasach i zatrzymują się przy najważniejszych atrakcjach, umożliwiając wysiadanie i wsiadanie według własnego tempa zwiedzania. Piętrowe autobusy z otwartym dachem oferują świetne widoki i doskonałe warunki do robienia zdjęć. To wygodne i bezstresowe rozwiązanie, choć mniej elastyczne niż własny samochód.
Gdzie spać na Malcie? Wybierz bazę noclegową pod swój styl
Malta jest niewielka, więc jedna baza noclegowa wystarczy nawet przy intensywnym zwiedzaniu. Wybór miejsca najlepiej dopasować do tego, czego oczekujesz od wyjazdu.
Dla miłośników nocnego życia idealne będą St. Julian’s i Paceville – tu bije serce imprezowe wyspy, pełne klubów, pubów i restauracji. W sezonie bywa tu jednak głośno, więc nie jest to opcja dla osób szukających ciszy.
Jeżeli celem jest zwiedzanie, najlepiej sprawdzą się Sliema i Gzira. Doskonale skomunikowane z Vallettą, z promenadami, restauracjami i szerokim wyborem noclegów, pozwalają łatwo eksplorować wyspę i jednocześnie cieszyć się miejskim życiem.
Dla tych, którzy szukają spokoju i historii, odpowiednie będą Mdina i Rabat. „Ciche Miasto” zachwyca średniowieczną architekturą i wyjątkowym klimatem, a Rabat dopełnia obraz tradycyjnej Malty. Wieczorami bywa tu bardzo spokojnie, co dla niektórych jest zaletą, dla innych zbytnią ciszą.
Jeśli priorytetem jest plaża i relaks, najlepsza będzie Mellieħa, blisko największych plaż i portu promowego na Gozo. To spokojna baza, która łączy wypoczynek z możliwością jednodniowych wypadów i zwiedzania.
Kiedy najlepiej jechać na Maltę?
Wybór terminu wyjazdu na Maltę ma ogromne znaczenie. Ta niewielka wyspa potrafi wyglądać zupełnie inaczej w zależności od pory roku. Choć słońce świeci tu przez większą część roku, nie każdy sezon będzie równie komfortowy dla każdego typu podróżnika.
Wiosna na Malcie
Wiosna uchodzi za najlepszy czas na wizytę na Malcie. Wyspa jest wtedy jeszcze zielona po zimowych opadach, zanim letnie słońce wysuszy krajobraz. Temperatury utrzymują się na poziomie około 20–25°C. Sprzyja to długim spacerom, zwiedzaniu miast i odkrywaniu zabytków bez uczucia zmęczenia. To również okres, w którym nie ma jeszcze tak dużych tłumów turystów, a ceny noclegów pozostają bardziej przystępne niż w środku sezonu.
Lato na Malcie
Lato to propozycja głównie dla osób, które dobrze znoszą wysokie temperatury. Upały często przekraczają 35°C, a wysoka wilgotność sprawia, że zwiedzanie miast w ciągu dnia może być męczące. W tym czasie życie na Malcie toczy się głównie wokół plaż i morza, które osiąga idealną temperaturę do kąpieli. Wieczory są ciepłe i tętniące życiem, jednak trzeba liczyć się z największym natężeniem turystów i najwyższymi cenami.
Jesień na Malcie
Jesień to drugi najlepszy moment na wyjazd. Letnie upały stopniowo ustępują, ale morze pozostaje bardzo ciepłe, co czyni ten okres idealnym połączeniem wypoczynku i zwiedzania. Atmosfera na wyspie staje się spokojniejsza, a warunki pogodowe sprzyjają zarówno plażowaniu, jak i odkrywaniu miast oraz przyrody.
Zima na Malcie
Zima jest najmniej popularnym, ale często niedocenianym sezonem. To właśnie wtedy ceny noclegów potrafią spaść nawet o połowę, a na ulicach jest znacznie mniej turystów. Choć zdarzają się dni wietrzne i deszczowe, temperatury rzadko spadają poniżej 15°C, co wciąż jest znacznie przyjemniejsze niż zimowa aura w Polsce. To dobry czas na spokojne zwiedzanie, spacery i poznawanie Malty bez pośpiechu.
Przewodnik po Malcie – Najlepsze atrakcje
1. Valletta: Najmniejsza stolica UE, największy charakter
Już sam wjazd do Valletty robi ogromne wrażenie. Miasto przypomina potężną kamienną twierdzę i nie jest to przypadek. Stolica Malty została zaprojektowana przez rycerzy Joannitów po Wielkim Oblężeniu w 1565 roku jako miasto nie do zdobycia. Dziś Valletta zachwyca nie tylko historią, ale też niezwykłą koncentracją zabytków na bardzo małej przestrzeni.
Zwiedzanie najlepiej rozpocząć przy Bramie Miejskiej i Fontannie Trytona, które stanowią naturalny punkt startowy. Nowoczesna brama, zaprojektowana przez Renzo Piano, kontrastuje z monumentalną fontanną znajdującą się tuż obok. Wieczorem, gdy fontanna jest podświetlona, to jedno z najbardziej fotogenicznych miejsc w mieście i idealny moment na pierwsze zdjęcia z Valletty.
Jednym z najważniejszych punktów na mapie miasta jest Konkatedra św. Jana. Z zewnątrz wygląda dość surowo i niepozornie, jednak wnętrze zaskakuje barokowym przepychem. Złote zdobienia, bogate freski i rzeźby tworzą prawdziwy wizualny „wybuch”. To właśnie tutaj znajduje się słynne dzieło Caravaggia – Ścięcie św. Jana Chrzciciela, uznawane za jedno z najważniejszych dzieł artysty.
Warto zwrócić uwagę również na podłogę katedry, która składa się z niemal 400 marmurowych płyt nagrobnych rycerzy zakonnych. Każda z nich jest unikatowa i opowiada historię konkretnego członka Zakonu Maltańskiego, łącząc sztukę z symboliką i historią.
Aby lepiej zrozumieć początki cywilizacji na Malcie, warto zajrzeć do Muzeum Archeologicznego. To właśnie tutaj zobaczysz jedne z najcenniejszych znalezisk prehistorycznych, w tym słynną figurkę „Śpiącej Pani”, mającą około 5000 lat. Muzeum pozwala spojrzeć na Maltę nie tylko przez pryzmat rycerzy i fortyfikacji, ale także znacznie starszych dziejów wyspy.
Na zakończenie zwiedzania idealnym miejscem są Upper Barrakka Gardens. To bez wątpienia jeden z najlepszych punktów widokowych na Malcie. Z tarasów ogrodów rozciąga się spektakularna panorama na Grand Harbour oraz Trzy Miasta, a widok ten doskonale oddaje strategiczne znaczenie Valletty.
Ciekawostka: Warto zaplanować wizytę w ogrodach w porze salutu armatniego, który odbywa się codziennie o godzinie 12:00 i 16:00. Kilka minut wcześniej dobrze ustawić się przy barierkach, aby mieć najlepszy widok – to krótki, ale bardzo charakterystyczny element maltańskiej tradycji.
2. Trzy Miasta (The Three Cities): Birgu, Senglea i Cospicua
Zamiast jechać tam autobusem, zjedź windą z ogrodów Upper Barrakka na dół do nabrzeża. Wsiądź w tradycyjną łódź dgħajsa (przypomina wenecką gondolę) lub prom. Koszt to zaledwie kilka euro, a wrażenia z perspektywy wody – bezcenne.
Trzy Miasta to autentyczna Malta, mniej turystyczna niż Valletta. Szczególnie polecamy spacer po Birgu – to tu rycerze mieli swoją pierwszą siedzibę. Wąskie uliczki ozdobione donicami z kwiatami i kolorowe balkony (gallarija) to kwintesencja tutejszego stylu.
3. Wioska Popeye’a (Popeye Village): Powrót do dzieciństwa
To miejsce to nic innego jak gotowy plan filmowy z 1980 roku, gdzie Robin Williams grał słynnego siłacza jedzącego szpinak. Kolorowe, drewniane domki „pociągnięte” krzywą linią wyglądają jak z bajki. Można zwiedzić wnętrza, obejrzeć pokazy aktorskie, a w cenie biletu często jest krótki rejs łodzią po zatoce.
Jeśli nie chcesz płacić za bilet wstępu, możesz stanąć na klifie po przeciwnej stronie zatoki Anchor Bay. Widok na całą wioskę na tle turkusowej wody jest stamtąd darmowy i absolutnie najlepszy do zdjęć. Jest to również miejsce idealne na zachód słońca.
4. Marsaxlokk: Rybacki klimat i kolorowe łodzie
To najbardziej urokliwa wioska rybacka na Malcie, która od pierwszego spojrzenia zachwyca autentycznym, śródziemnomorskim klimatem. Jej znakiem rozpoznawczym są kolorowe łodzie luzzu, kołyszące się w porcie i tworzące jeden z najbardziej fotogenicznych widoków na wyspie. Na dziobach każdej z nich namalowane jest Oko Ozyrysa. Jest to fenicki symbol ochronny, który według wierzeń ma strzec rybaków przed niebezpieczeństwami morza i złymi duchami.
Największy ruch panuje tu w niedziele, kiedy odbywa się słynny targ rybny, przyciągający zarówno mieszkańców, jak i turystów. Ciężko wtedy o miejsca parkingowe, dlatego warto wybrać się tu już z samego rana. Jeśli jednak zależy Ci na spokojniejszej atmosferze, warto odwiedzić Marsaxlokk w inny dzień tygodnia. Nabrzeże jest wtedy mniej zatłoczone, a lokalne restauracje serwują jedne z najświeższych owoców morza na całej wyspie, idealne na leniwy lunch z widokiem na port.
5. Panwie solne – historia i geometryczne piękno
Tuż obok Marsaxlokk znajdują się mniej znane niż z Gozo, ale niezwykle fotogeniczne panwie solne. To geometryczne baseny wykute w wapiennej skale przy linii morza, które tworzą kontrast między prostą, surową formą a naturalnym krajobrazem południowej Malty.
Panwie solne mają długą historię. Sól pozyskiwano tu już w czasach rzymskich, stosując prosty proces odparowywania wody morskiej w płytkich basenach. To jedno z tych miejsc, które łączą naturalne piękno z praktycznym znaczeniem historycznym, pokazując, jak mieszkańcy Malty od wieków korzystali z darów morza.
6. St. Peter’s Pool – naturalny basen dla odważnych
Kilka minut spacerem od Panwi Solnych znajduje się St. Peter’s Pool, naturalny basen wyrzeźbiony w skale o szmaragdowym kolorze wody. To miejsce uwielbiane przez lokalnych mieszkańców i turystów za skalne platformy idealne do opalania i skoków do wody. Jeśli nie boisz się wysokości, St. Peter’s Pool daje prawdziwą dawkę adrenaliny. Tu każdy skok w krystalicznie czystą wodę jest niezapomnianym przeżyciem. To idealne miejsce dla tych, którzy szukają mniej typowych atrakcji Malty i chcą poczuć dziki, naturalny charakter wyspy.
7. Blue Grotto (Błękitna Grota) – neonowy błękit Malty
Na południowym wybrzeżu Malty znajduje się Blue Grotto, system siedmiu jaskiń morskich u podnóża potężnych klifów. Główny łuk skalny wznosi się na ponad 30 metrów, a woda w środku zachwyca niemal neonowym, intensywnym odcieniem błękitu, który wygląda jak z obrazka. To jedno z tych miejsc, które trudno zapomnieć – szczególnie przy spokojnym morzu, gdy promienie słońca wpadają do wnętrza jaskini.
Niesamowity kolor wody to efekt zjawiska naturalnej fosforyzacji. Błękit nieba odbija się od jasnego, piaszczystego dna, a w połączeniu z lokalną florą woda wydaje się wręcz świecić. Blue Grotto to obowiązkowy punkt dla każdego, kto chce doświadczyć magicznej, dzikiej Malty i uwiecznić ją na zdjęciach.
Ciekawostka: Przez wieki jaskinie służyły lokalnym rybakom jako schronienie podczas sztormów, a ich turystyczny potencjał odkryli dopiero brytyjscy żołnierze stacjonujący na wyspie w latach 50. XX wieku.
8. Świątynie Ħaġar Qim i Mnajdra – prehistoria Malty na wyciągnięcie ręki
Na południowym zachodzie Malty, na klifie z widokiem na wysepkę Filfla, znajdują się świątynie Ħaġar Qim i Mnajdra. Jeden z najlepiej zachowanych kompleksów prehistorycznych na świecie. Te megalityczne budowle robią ogromne wrażenie nie tylko rozmiarem, ale też precyzją wykonania, która przetrwała tysiące lat.
Świątynie powstały między 3600 a 3200 rokiem p.n.e., co czyni je starszymi od Stonehenge i egipskich piramid o ponad tysiąc lat. Szczególną ciekawostką jest fakt, że w Ħaġar Qim wykorzystano największy monolit w całym maltańskim kompleksie świątynnym – ważący około 20 ton i mierzący aż 7 metrów długości. To miejsce pozwala poczuć niezwykłą siłę prehistorycznej inżynierii i spojrzeć w historię Malty sprzed tysięcy lat.
9. Klify Dingli – najwyższy punkt Malty i spektakularne widoki
Na zachodnim wybrzeżu Malty znajdują się Klify Dingli. Jest to najwyższe wzniesienie archipelagu, gdzie ląd urywa się nagle, opadając pionowo do morza z wysokości 253 metrów. To miejsce idealne na spokojny spacer, szczególnie przy zachodzie słońca. Światło wtedy podkreśla dramatyzm skalnego wybrzeża i odbija się w falach Morza Śródziemnego.
Klify Dingli pełniły kiedyś funkcję naturalnej tarczy obronnej, uniemożliwiając jakikolwiek desant od strony południowej wyspy. Na szczycie znajduje się malutka kaplica św. Marii Magdaleny, która jest najwyżej położonym budynkiem na Malcie. To niepozorne miejsce dodaje temu spektakularnemu krajobrazowi wyjątkowego, historycznego akcentu.
10. Rotunda w Moście (Mosta Dome) – kopuła pełna historii
W sercu Malty, w miasteczku Mosta, wznosi się Rotunda. Monumentalna bazylika, której kopuła o średnicy około 37 metrów jest jedną z największych w Europie. Widoczna z niemal każdego wyższego punktu wyspy, robi ogromne wrażenie zarówno z zewnątrz, jak i w środku, gdzie ogrom przestrzeni i harmonijne proporcje zachwycają miłośników architektury.
Rotunda kryje również niezwykłą historię. 9 kwietnia 1942 roku, podczas niemieckiego nalotu, bomba przebiła kopułę i spadła w sam środek zgromadzonych wiernych. Na szczęście nie wybuchła, co od tamtej pory uznaje się za cud. Kopuła wzorowana była na rzymskim Panteonie, a w zakrystii można zobaczyć replikę bomby, przypominającą o tym dramatycznym wydarzeniu i cudownym ocaleniu świątyni.
11. Mdina i Rabat – historia, spokój i średniowieczny klimat
Mdina, zwana „Cichym Miastem”, to dawna stolica Malty, w której labirynt wąskich uliczek i zabytkowe mury przenoszą odwiedzających w czasie. To tu przez wieki mieszkały najbardziej wpływowe rody szlacheckie wyspy, a ich potomkowie wciąż posiadają w Mdina swoje pałace, co nadaje miastu wyjątkowego, historycznego charakteru.
Tuż obok znajduje się Rabat, miasteczko pełne zabytkowych kościołów i katakumb, które uzupełniają bogactwo historyczne Mdiny. To miejsce idealne na spokojny spacer, podziwianie architektury i poczucie średniowiecznej atmosfery Malty.
Ciekawostka: Miasto pojawiło się również w popkulturze. „Ciche Miasto” stało się Królewską Przystanią w pierwszym sezonie Gry o Tron, a przez jego główną bramę wjeżdżała Catelyn Stark.
12. Victoria Lines – „Wielki Mur Malty”
Na północy wyspy rozciąga się Victoria Lines. To imponujący system fortyfikacji obronnych ciągnący się przez około 12 kilometrów wzdłuż naturalnego uskoku geologicznego. Zyskały przydomek „Wielkiego Muru Malty” i oferują nie tylko historyczne wrażenia, ale też malownicze widoki na okoliczne wzgórza i doliny.
Mury zostały zbudowane przez Brytyjczyków pod koniec XIX wieku, na diamentowy jubileusz królowej Wiktorii, by chronić południową część wyspy przed potencjalnym atakiem z północy. Choć konstrukcja była kosztowna i imponująca, nigdy nie została przetestowana w walce – uznano ją za przestarzałą niemal natychmiast po ukończeniu. Dziś Victoria Lines to fascynujący spacer wzdłuż historycznych murów, który pozwala poczuć strategiczne znaczenie Malty w minionych wiekach.
13. Ta’ Ħaġrat – kameralna świątynia w sercu Mġarr
W wiosce Mġarr znajduje się Ta’ Ħaġrat, kameralna, ale doskonale zachowana świątynia megalityczna, która pozwala poczuć prehistoryczną Maltę z bliska. Miejsce to jest mniej znane niż Ħaġar Qim czy Mnajdra, dzięki czemu można je zwiedzać w spokoju, ciesząc się autentyczną atmosferą starożytnej wioski.
Świątynia powstała w najstarszej fazie budowy maltańskich świątyń (faza Gġantija) i została odkryta przypadkiem w 1923 roku przez lokalnego rolnika. Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów Ta’ Ħaġrat jest monumentalne wejście z trzech ogromnych bloków skalnych. Do dziś stoi w nienaruszonym stanie, robiąc ogromne wrażenie na odwiedzających i pokazując kunszt prehistorycznych budowniczych.
14. Golden Bay – złote plaże i filmowe krajobrazy
Na zachodnim wybrzeżu Malty znajduje się Golden Bay, szeroka, piaszczysta plaża o ciepłym, złotym kolorze piasku, otoczona malowniczymi wzgórzami. To jedno z najpopularniejszych miejsc na wyspie, idealne na relaks, opalanie i kąpiele w Morzu Śródziemnym. A przy tym łatwo dostępne dla turystów odwiedzających zachodnią część Malty.
Nad plażą góruje Għajn Tuffieħa Tower, XVII-wieczna wieża strażnicza, która kiedyś była częścią systemu ostrzegania przed piratami i atakami od strony morza. Golden Bay ma też swoją filmową historię. To właśnie tutaj kręcono sceny do filmu Troja z Bradem Pittem, a zatoka idealnie udawała greckie wybrzeże. To miejsce, które łączy naturalne piękno z nutą historii i kinematograficznego uroku.
15. Gozo – spokojniejsza, zielona siostra Malty
Gozo to druga co do wielkości wyspa archipelagu maltańskiego, często nazywana zieloną i spokojniejszą siostrą Malty. W odróżnieniu od tętniącej życiem Malty, Gozo zachwyca naturalnym krajobrazem, malowniczymi wioskami, pagórkami i klifami oraz spokojem. Przyciąga turystów szukających odpoczynku i kontaktu z przyrodą.
Szczegółowy przewodnik po Gozo znajdziesz tutaj. Jest to plan wycieczki na jeden dzień, przez najpiękniejsza atrakcje wyspy. My się zakochaliśmy i szczerze polecamy odwiedzić ten zielony i spokojniejszy zakątek.
Podsumowanie
Malta to wyspa pełna kontrastów – od tętniących życiem miast, przez historyczne mury i średniowieczne uliczki, po dzikie klify i złote plaże. Niezależnie od tego, czy przyjeżdżasz tu dla historii, plażowania, imprez, czy spokojnych spacerów, wyspa oferuje coś dla każdego. Warto dobrze przemyśleć wybór bazy noclegowej i środka transportu, żeby maksymalnie wykorzystać czas i poczuć prawdziwy klimat Malty.
Malta zachwyca krajobrazem, historią i wyjątkową atmosferą. Każdy dzień spędzony na wyspie to nowe odkrycie i niezapomniane wrażenia, które zostają na długo w pamięci.
Dodaj komentarz