Łysa Góra, znana szerzej jako Święty Krzyż (595 m n.p.m.), to drugi co do wysokości szczyt Gór Świętokrzyskich. Jest to absolutny punkt obowiązkowy na turystycznej mapie Polski. Położona we wschodniej części pasma Łysogór, stanowi serce Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Na szczyt prowadzą 3 szlaki.
To miejsce, w którym unikalna przyroda przenika się z fascynującą, ponad tysiącletnią historią. Zanim na szczycie wzniesiono najstarsze polskie sanktuarium – w którym do dziś przechowywane są Relikwie Drzewa Krzyża Świętego, dające nazwę całemu regionowi – Łysa Góra była potężnym ośrodkiem kultu pogańskiego, o czym przypominają zachowane do dziś kamienne wały z IX i X wieku. Dziś ten masyw przyciąga turystów z całego kraju, oferując wspaniałe widoki z platformy nad słynnym gołoborzem oraz wędrówkę przez prastarą Puszczę Jodłową.
Łysa Góra (Święty Krzyż) – informacje praktyczne
Zanim wyruszycie na szlak, łapcie najważniejsze konkrety na sezon 2026.
Bilety wstępu do ŚPN
Szlak leży na terenie Świętokrzyskiego Parku Narodowego. Aktualny cennik na 2026 rok wynosi 11 zł za bilet normalny i 5,50 zł za bilet ulgowy. Bilety można zakupić w kasie przed wejściem oraz online na oficjalnej stronie ŚPN.
Bilety na Gołoborze
Wstęp na galerię widokową na szczycie jest dodatkowo płatny (14 zł normalny, 7,5 zł ulgowy). Bilety można kupić przed wejściem na platformę oraz online bezpośrednio na stronie ŚPN. Najkorzystniejszą opcją jest zakup biletu wstępu do ŚPN łączonego z wejściem na galerię widokową (18,50 zł normalny, 10,50 zł ulgowy).
Parking w Nowej Słupi
Przy wejściu na szlak znajdują się dwa spore płatne parkingi. Cena to 30 zł za cały dzień (2026 rok).
Szlak niebieski z Nowej Słupi (Droga Królewska)
Niebieski szlak to absolutna klasyka gatunku i według nas najbardziej klimatyczna opcja na zdobycie Łysej Góry. Idzie się w całości przez las – słynną Puszczę Jodłową, a pod nogami mamy kamienie, wystające korzenie i drewniane stopnie. Wracać można tym samym szlakiem, jednak my zdecydowaliśmy się na równolegle biegnącą ścieżkę przyrodniczą.
- Punkt startowy: Nowa Słupia (plac przy wejściu do Świętokrzyskiego Parku Narodowego, ul. Świętokrzyska).
- Dystans: 2,5 km (w jedną stronę)
- Czas przejścia: ok. 1 h w górę (tempem spacerowym) i ok. 40 min w dół.
- Trudność: Łatwy/średni. Szlak jest szeroki i dobrze utrzymany, ale przygotuj się na sporą liczbę kamiennych i drewnianych stopni.
Start z Emerykiem u boku
Podejście niebieskim szlakiem z Nowej Słupi zaczyna się od spotkania z Emerykiem – słynnym kamiennym pielgrzymem. Podobno przesuwa się o ziarnko piasku rocznie, a gdy dotrze na szczyt, nastąpi koniec świata.
W królestwie Puszczy Jodłowej
Przekraczając bramę Świętokrzyskiego Parku Narodowego, wchodzimy w zupełnie inny świat. Puszcza Jodłowa robi kolosalne wrażenie. Ogromne, kilkudziesięciometrowe jodły i majestatyczne buki tworzą nad głowami gęsty baldachim, przez który leniwie przebijają się promienie słońca.
Sam szlak to mieszanka wyślizganych przez wieki kamieni kwarcytowych i plątaniny korzeni. Powietrze pachnie tu wilgotnym drewnem i mchem, a wokół panuje specyficzna, niemal mistyczna cisza, przerywana tylko śpiewem ptaków. Z każdym krokiem czuć, że idziemy historycznym traktem, który pamięta kroki dawnych królów i tysięcy pątników.
Stacje Drogi Krzyżowej
Idąc tym szlakiem, będziesz mijać kolejne rzeźbione w drewnie stacje Drogi Krzyżowej. To nie jest zwykły element dekoracyjny! Zanim na mapie religijnej Polski zdominowała Jasna Góra, to właśnie Święty Krzyż był najważniejszym narodowym sanktuarium. Obecność Relikwii Drzewa Krzyża Świętego sprawiła, że to podejście od wieków traktowano jako ścieżkę pokutną, na której pielgrzymi fizycznie i duchowo przygotowywali się na spotkanie z sacrum.
Dlaczego „Droga Królewska”
A skąd wzięła się nazwa „Droga Królewska”? Te kwarcytowe głazy, po których idziesz, dosłownie pamiętają kroki polskich władców. To właśnie tędy, często pieszo i w akcie pokuty, wchodził król Władysław Jagiełło. Pielgrzymowali tu również Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt Stary czy Jan Kazimierz. Wybierając niebieski szlak, maszerujesz więc dokładnie tą samą królewską trasą, co monarchowie wieki temu.
Powrót – Ścieżka przyrodnicza
Zamiast schodzić bezpośrednio schodami Drogi Królewskiej, możesz odbić w stronę lasu, by zanurzyć się w królestwie jodły i buka. Ścieżka jest świetnie oznakowana tablicami edukacyjnymi, które w przystępny sposób wyjaśniają, na czym polega fenomen tutejszej przyrody. Trasa jest nieco węższa i bardziej kręta niż główny szlak, co tylko dodaje jej uroku. To idealny wybór dla tych, którzy szukają alternatywny dla drogi powrotnej.
Atrakcje na szlaku Łysej Góry?
1. Gołoborze im. prof. R. Kobendzy
Gołoborze na północnym stoku Łysej Góry to największy tego typu obszar w Górach Świętokrzyskich i absolutny unikat w skali europejskiej. Nazwa, wywodząca się z ludowej tradycji, oznacza miejsca „gołe od boru” i idealnie oddaje surowość tego skalnego morza. Jego powierzchnia to 3,84ha.
Z naukowego punktu widzenia patrzysz na rumowisko kambryjskich piaskowców kwarcytowych, które powstały około 500 milionów lat temu. Sam proces formowania gołoborza miał jednak miejsce znacznie później – w plejstocenie. W wyniku procesów mrozowych (tzw. dezintegracji mrozowej), woda zamarzająca w szczelinach skalnych rozsadzała lite podłoże, tworząc kanciaste bloki o ostrych krawędziach.
Miejsce to nosi imię prof. Romana Kobendzy, wybitnego botanika, który w latach 20. XX wieku udowodnił, że gołoborza nie są „martwą naturą”. Opisał on specyficzne zbiorowiska mszaków i porostów, które jako pierwsze kolonizują surową skałę, przygotowując grunt pod przyszłą sukcesję leśną. Obszar ten jest objęty ochroną ścisłą w ramach Świętokrzyskiego Parku Narodowego.
Wejście na platformę widokową znajduje się tuż za terenem klasztornym, idąc w stronę wieży telewizyjnej. Ze względów bezpieczeństwa i ochrony przyrody, ruch odbywa się wyłącznie po specjalnej, stalowej konstrukcji. Oferuje ona panoramiczny widok na północną część regionu, m.in. na Dolinę Wilkowską i Pasmo Klonowskie.
2. Sanktuarium Relikwii Drzewa Krzyża Świętego
Klasztor na Łysej Górze to najstarsze polskie sanktuarium, od którego nazwę wzięły całe Góry Świętokrzyskie. Przez stulecia było to najważniejsze miejsce pielgrzymkowe w kraju, otaczane szczególną opieką przez dynastię Jagiellonów. To tutaj, w barokowej Kaplicy Oleśnickich, przechowywane są bezcenne Relikwie Drzewa Krzyża Świętego, które według legendy podarował klasztorowi węgierski królewicz Emeryk.
Spacerując po obiekcie, warto zwrócić uwagę na XV-wieczne gotyckie krużganki, które najlepiej oddają surowy klimat dawnego życia zakonnego. Dzisiejsi gospodarze miejsca, Misjonarze Oblaci, udostępniają turystom także Muzeum Misyjne oraz krypty. Planując wizytę, pamiętaj, że zwiedzanie bazyliki jest ograniczone podczas nabożeństw, a wejście na wieżę widokową czy do muzeum wymaga wykupienia biletów.
3. Krypty z mumią
W podziemiach klasztoru czekają krypty. Spoczywają tu mnisi i dobrodzieje klasztoru, ale największe emocje budzi przeszklona trumna, w której – według tradycji – leży ciało księcia Jeremiego Wiśniowieckiego (ojca króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego). Wejście do krypt jest płatne (2 zł normalny, 1 zł ulgowy).
4. Wieża radiowo-telewizyjna
Charakterystyczna, 157-metrowa iglica Radiowo-Telewizyjnego Centrum Nadawczego to technologiczny kontrapunkt dla zabytkowego opactwa, który na stałe wpisał się w panoramę Gór Świętokrzyskich. Zbudowana w latach 60. XX wieku konstrukcja jest jednym z najwyższych obiektów tego typu w Polsce, a dzięki swojej lokalizacji na szczycie Łysej Góry, jej sygnał dociera do ogromnej części kraju.
Choć wieża nie jest udostępniona dla zwiedzających jako punkt widokowy, jej stalowa sylwetka stanowi doskonały punkt orientacyjny dla turystów wędrujących po okolicznych pasmach.
5. Cmentarz i Pomnik Ofiar Hitleryzmu
To miejsce na Łysej Górze uderza najmocniej, stanowiąc bolesny kontrast dla duchowego spokoju sanktuarium. Podczas II wojny światowej niemieccy okupanci zamienili budynki poklasztorne w jeden z największych obozów zagłady dla jeńców radzieckich (Stalag 366/Z). W rezultacie w którym z głodu, chorób i wycieńczenia zginęło około 7000 osób.
Dzisiejszy pomnik oraz zbiorowe mogiły na polanie przy szlaku przypominają o nieludzkich warunkach i zbrodniach popełnionych w tym „świętym miejscu”, które na kilka lat stało się przedsionkiem piekła.
6. Kopiec Czartoryskich
Niewielki, ale symboliczny punkt blisko klasztoru. Usypany w połowie XIX wieku przez Adama Czartoryskiego i okoliczną ludność jako wyraz patriotyzmu i pamięci o historii Polski w trudnych czasach zaborów.
7. Wał kultowy – ślady dawnych bogów
Wędrując partią szczytową, nie sposób pominąć potężnego, kamiennego nasypu, który otacza wierzchołek góry elipsą o długości około 1,5 km. To pogański wał kultowy datowany na VIII-IX wiek, usypany z bloków kwarcytowych. Co więcej, nie pełnił on nigdy funkcji obronnych. Jego zadaniem było wyznaczenie granicy między sferą sacrum (dostępną tylko dla kapłanów i bóstw) a światem zwykłych śmiertelników.
Według przekazów Jana Długosza, na Łysej Górze czczono bóstwa o imionach Lada, Boda i Leli (lub w innej wersji: Śwista, Pośwista i Pogodę). To właśnie tu miały płonąć ogromne ogniska ofiarne. Dym który się z nich unosił stał się prawdopodobnie fundamentem późniejszych legend o sabatach czarownic. Dziś wał jest najlepiej widoczny w pobliżu gołoborza oraz przy wejściu do klasztoru. To fascynujący dowód na to, że sacrum tego miejsca jest znacznie starsze niż mury opactwa i sięga korzeniami głęboko w czasy przedchrześcijańskie.
8. Muzeum Starożytnego Hutnictwa
Muzeum to nowoczesna, multimedialna lekcja historii. Co więcej, wewnątrz zobaczysz autentyczne pozostałości pieców dymarkowych, gdzie nasi przodkowie, dzięki niezwykłej precyzji i wiedzy, wytapiali żelazo z rudy wydobywanej wprost z tutejszych skał. W rezultacie ekspozycja w genialny sposób łączy znaleziska archeologiczne z interaktywnymi pokazami, pozwalając niemal poczuć żar ognia i pot hutników sprzed wieków. To idealny przystanek przed wejściem w las – daje niesamowitą perspektywę na to, jak wielki wpływ na cywilizację miała ta surowa, świętokrzyska ziemia.
Muzeum znajduje się tuż przy wejściu na szlak (ul. Świętokrzyska 59). Jest czynne przez cały rok, a zwiedzanie zajmuje około godziny. Aktualny cennik dostępny jest pod linkiem.
Podsumowanie
Wycieczka na Łysą Górę niebieskim szlakiem z Nowej Słupi to jedna z tych tras, które świetnie pokazują charakter Góry Świętokrzyskie. Nie jest to długa ani szczególnie wymagająca wędrówka, ale po drodze dostajemy naprawdę sporo – piękne lasy Świętokrzyskiego Parku Narodowego, historyczną Drogę Królewską, imponujące gołoborze i miejsce, które od wieków przyciąga pielgrzymów – sanktuarium.
Jeżeli szukasz więcej inspiracji na trecking po górach Świętokrzyskich, mamy dla Ciebie opis szlaku na Łysicę – najwyższy szczyt gór Świętokrzyskich.
Dodaj komentarz